Autor:

Gopło jako „morze polskie” i centralny węzeł wczesnośredniowiecznej żeglugi


1. Gopło w świetle XIX-wiecznej geografii historycznej

Jednym z najpełniejszych opisów dawnego stanu jeziora Gopło jest opracowanie Łucjana Tatomira, który – opierając się na źródłach średniowiecznych, hydrografii historycznej oraz analizie terenowej – przedstawił obraz Gopła jako kluczowego akwenu komunikacyjnego wczesnej Polski.

Cytat (oryginał – język polski, XIX w.)

„Tak niegdyś statki z Warty, Neru, Widawki, Prosny, Lisz-Warty i Obry snuły się po całej Wielkopolsce i przez Gopło zawijały na Wisłę. Niedarmo też uchodziło wówczas Gopło za morze polskie. Zasługiwało ono na tak zaszczytne miano raz dla ogromu swego, któremu niedorównywało żadne inne z mnóstwa ówczesnych jezior polskich, po wtóre dla związku z Wisłą przez wyschłe dziś jeziora i rzeki, aż z Odrą – nie jak teraz przez Noteć, ale bezpośrednio przez Wartę.”

Źródło:
Łucjan Tatomir, Geografia fizyczna Polski, t. I, Kraków, XIX w.

Tatomir podaje dalej dane liczbowe, powołując się m.in. na Jana Długosza:

„Pierwszą dokładniejszą wzmiankę o Gople znajdujemy w Długoszu. Miało ono wówczas pięć mil długości, a pół mili szerokości. Południowy brzeg jego sięgał źródlisk Noteci, a na północy podmywały jego fale stopy zamku Szarleje.”

Autor podkreśla również, że:

„Według zdania znawców wznosiło się wówczas zwierciadło Gopła najmniej o 11 stóp wyżej nad dzisiejszy stan jego wód. Niezawodna jest rzeczą, że w czasach dawniejszych, w X i XI wieku, jezioro to szerzej jeszcze rozlewać się musiało, a poziom jego wyżej jeszcze się wznosił.”

Zatopione kotliny, bagna i ciągi mniejszych jezior tworzyły nieprzerwany system wodny, który:

„łączył gęstą siatką morze polskie z Wisłą i Odrą”.

2. Gopło jako centrum żeglugi i rola Kruszwicy

Tatomir jednoznacznie wskazuje, że w tym okresie:

„Gopło było punktem centralnym całej żeglugi polskiej, głównem stanowiskiem dla statków idących wielkim gościńcem wodnym łączącym Szczecin z Gdańskiem.”

W obliczu zagrożeń żeglugi morskiej:

„zagrożone srogą burzą morską i niebezpieczeństwem rozbicia się […] statki wolały przebierać się zaciszniejszą drogą na Gopło niż płynąć wzdłuż wybrzeży”.

Autor przywołuje też przekaz o Mysiej Wieży:

„Mniemaniem niektórych przyświecała w długich nocach Mysia Wieża jako morska latarnia zawijającym do kruszwickiego portu statkom.”

Upadek znaczenia Gopła oznaczał równoczesny upadek Kruszwicy:

„Przerwanie żeglugi na Gople, zniżenie się morza polskiego do rzędu pospolitych jezior, strąciło i Kruszwicę ze stanowiska dawnej jej świetności.”

3. Mysia Wieża w źródłach niemieckich (XIX w.)

Cytat (oryginał – język niemiecki)

„Der Mäusethurm, dessen Ruinen sich auf der Insel im Goplo befinden, wurde gewiß entweder als Leuchtthurm für die Schiffahrer zur Nachtzeit benutzt oder diente zur Wohnung der Fürsten; jedoch zur Festung ist er nicht geeignet. Die Stadt muß auch groß gewesen sein, wie man aus dem Steinpflaster und den unterirdischen Mauern schließen kann. Jetzt hat sie an 800 Einwohner.”

Źródło:
Jerzy Benjamin Flatt, Topographie des Herzogthums Warschau, Warszawa 1810.

Tłumaczenie na język polski

„Mysia Wieża, której ruiny znajdują się na wyspie na jeziorze Gopło, była z pewnością używana albo jako latarnia morska dla żeglarzy nocą, albo służyła jako siedziba książąt; do funkcji twierdzy jednak się nie nadawała. Miasto musiało być również znacznych rozmiarów, o czym świadczą bruk kamienny i podziemne mury. Obecnie liczy ono około 800 mieszkańców.”

4. Połączenie Gopła z Wisłą – świadectwo Carla Adlera

Cytat (oryginał – język niemiecki)

„Der alte Mäusethurm am Goplo-See war ein von fremden Kaufherren angelegter Leuchtthurm. Vom Goplo-See konnte man damals noch in die Weichsel gelangen.”

„Sehr alte Urkunden erwähnen, daß die Schifffahrt vom Goplo nach der Weichsel durch ein Naturereigniß unterbrochen worden sei, und die zur Zeit der Kanalanlage im Moore aufgefundenen großen Schiffe […] bekunden die Richtigkeit jener Angaben.”

Źródło:
Carl Adler, Studien zur Cultur-Geschichte Polens, t. I, Berlin 1866, s. 263–264.

Tłumaczenie

„Stara Mysia Wieża nad jeziorem Gopło była latarnią wzniesioną przez zagranicznych kupców. Z jeziora Gopło można było wówczas jeszcze dostać się do Wisły.”

„Bardzo stare dokumenty wspominają, że żegluga z Gopła na Wisłę została przerwana przez zjawisko naturalne, a wielkie statki znalezione w bagnach podczas budowy kanału […] potwierdzają prawdziwość tych przekazów.”

5. Uwagi metodologiczne

Przytoczone źródła:

  • pochodzą z różnych krajów i tradycji historiograficznych,

  • są wzajemnie niezależne,

  • wykazują zbieżność w kluczowych elementach opisu:

    • rozmiarów Gopła,

    • jego funkcji komunikacyjnej,

    • roli Kruszwicy i Mysiej Wieży,

    • istnienia dawnych połączeń z Wisłą i Odrą.

Skala i powtarzalność tych świadectw czynią mało prawdopodobnym traktowanie ich wyłącznie jako legendy lub lokalnej tradycji.

opr. CzatGPT

Komentarze

Prześlij komentarz

Popularne posty